Pháp lý doanh nghiệp · Lao động
Nội quy lao động 2026: 4 hình thức kỷ luật, vì sao cấm phạt tiền
Nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ vẫn treo bảng “đi muộn phạt 50 nghìn” và tin rằng như thế là có kỷ luật. Theo Bộ luật Lao động 2019, đó lại là một vi phạm của chính người sử dụng lao động. Bài này tóm tắt khung pháp lý nội quy và kỷ luật lao động, tình trạng đến tháng 11/2026.

Nội quy lao động là văn bản mà nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ chỉ nghĩ tới khi đã có chuyện: một nhân viên vi phạm, muốn xử lý thì mới phát hiện mình không có căn cứ. Bộ luật Lao động 2019 (số 45/2019/QH14, hiệu lực từ 01/01/2021) và Nghị định 145/2020/NĐ-CP đặt ra một khung khá rõ: khi nào phải có nội quy bằng văn bản, phải đăng ký, được dùng hình thức kỷ luật nào và tuyệt đối không được làm gì. Tóm tắt dưới đây là tình trạng đến tháng 11/2026.
Nội dung bài viết
1. Khi nào nội quy bắt buộc bằng văn bản
Theo Điều 118 Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động phải ban hành nội quy lao động. Ranh giới nằm ở con số 10 người lao động:
| Quy mô | Hình thức nội quy | Đăng ký |
|---|---|---|
| Từ 10 người lao động trở lên | Bắt buộc bằng văn bản | Phải đăng ký với cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh |
| Dưới 10 người lao động | Không bắt buộc bằng văn bản; phải thỏa thuận nội dung kỷ luật, trách nhiệm vật chất trong hợp đồng lao động | Không bắt buộc |
Điều quan trọng với doanh nghiệp nhỏ: không có nội quy hoặc không có thỏa thuận trong hợp đồng thì gần như không có căn cứ để xử lý kỷ luật. Luật cấm xử lý kỷ luật đối với hành vi không được quy định trong nội quy, hợp đồng lao động hoặc pháp luật. Nội quy là “danh sách những gì bạn được phép xử lý”.
2. Nội dung và thủ tục đăng ký nội quy
Nội quy không được trái pháp luật và phải có các nhóm nội dung chính (Điều 118, chi tiết tại Nghị định 145/2020):
- Thời giờ làm việc, nghỉ ngơi, kể cả ngày nghỉ hằng tuần.
- Trật tự tại nơi làm việc; an toàn, vệ sinh lao động.
- Phòng, chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc, trình tự xử lý.
- Bảo vệ tài sản, bí mật kinh doanh, công nghệ, sở hữu trí tuệ.
- Trường hợp được tạm thời chuyển người lao động làm việc khác.
- Hành vi vi phạm, hình thức xử lý kỷ luật tương ứng; trách nhiệm vật chất.
- Người có thẩm quyền xử lý kỷ luật lao động.
Trước khi ban hành hoặc sửa, phải tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở (nếu có), và thông báo, niêm yết những nội dung chính ở nơi làm việc. Với doanh nghiệp từ 10 người, hồ sơ đăng ký nộp trong 10 ngày kể từ ngày ban hành; nội quy có hiệu lực sau 15 ngày kể từ ngày cơ quan nhận đủ hồ sơ (Điều 119, 121). Dưới 10 người, hiệu lực do người sử dụng lao động quyết định trong nội quy.
Chưa chắc: sau sắp xếp bộ máy và chính quyền hai cấp năm 2025, đầu mối nhận hồ sơ ở một số địa phương đã thay đổi (thường là Sở Nội vụ, có nơi có thông tin về việc giao cấp xã). Hãy hỏi trực tiếp nơi doanh nghiệp đặt trụ sở trước khi nộp.

3. Bốn hình thức kỷ luật duy nhất
Điều 124 Bộ luật Lao động 2019 chỉ cho phép bốn hình thức, xếp từ nhẹ đến nặng:
- Khiển trách.
- Kéo dài thời hạn nâng lương không quá 6 tháng.
- Cách chức.
- Sa thải, chỉ áp dụng cho các trường hợp luật liệt kê ở Điều 125, ví dụ trộm cắp, tham ô, sử dụng ma túy tại nơi làm việc; tiết lộ bí mật kinh doanh; tự ý bỏ việc 5 ngày cộng dồn trong 30 ngày hoặc 20 ngày cộng dồn trong 365 ngày không có lý do chính đáng.
Ngoài bốn hình thức này, mọi “hình thức” khác như phạt tiền, trừ lương, bắt viết bản kiểm điểm công khai kèm bêu tên, đều không phải hình thức kỷ luật lao động hợp pháp. Thời hiệu xử lý là 6 tháng kể từ ngày xảy ra vi phạm, và 12 tháng với vi phạm liên quan tài chính, tài sản, tiết lộ bí mật (Điều 123).

Đọc sâu hơn trong sách
Công Thức Giúp Lãnh Đạo Thành Công
49 công thức theo 7 trụ cột — từ dẫn dắt chính mình đến dẫn dắt một tổ chức tự vận hành
Ebook1.108 trang1.699.000đKhóa học video
học 2 năm7.999.000đCombo Ebook + Video
tiết kiệm 1.098.000đ8.600.000đ
4. Vì sao cấm phạt tiền, cắt lương
Khoản 2 Điều 127 cấm người sử dụng lao động dùng hình thức phạt tiền, cắt lương thay cho việc xử lý kỷ luật lao động. Điểm hay bị hiểu sai:
Ghi “phạt 50 nghìn khi đi muộn” vào nội quy, hay được nhân viên ký đồng ý, cũng không làm việc phạt tiền trở thành hợp pháp.
Tiền lương là khoản trả cho công việc đã làm, không phải quỹ để người chủ trừ theo ý mình. Khoản duy nhất được trừ vào lương liên quan đến lỗi là bồi thường thiệt hại về dụng cụ, thiết bị, tài sản (Điều 102, 129), và mỗi tháng không quá 30% tiền lương sau khi trừ bảo hiểm bắt buộc và thuế thu nhập cá nhân.
Về mức xử phạt người sử dụng lao động: Nghị định 283/2026/NĐ-CP (hiệu lực 10/9/2026, thay Nghị định 12/2022) theo nguồn thứ cấp quy định phạt 20–40 triệu đồng với cá nhân, 40–80 triệu đồng với tổ chức, kèm buộc trả lại số tiền đã phạt hoặc đã trừ. Mức phạt này tôi ghi là chưa chắc, vì mới đối chiếu được một nguồn; nên kiểm nguyên văn trước khi dùng.
Cách làm thay: thưởng chuyên cần có điều kiện (quy chế thưởng, Điều 104), điểm thi đua, và khiển trách khi vi phạm lặp lại.
5. Trình tự xử lý kỷ luật để không bị lật ngược
Sai trình tự thì quyết định kỷ luật vẫn có thể bị tuyên trái luật. Theo Điều 122 và Nghị định 145/2020, cần đủ các yếu tố:
- Người sử dụng lao động phải chứng minh được lỗi của người lao động.
- Có sự tham gia của tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở mà người lao động là thành viên (nếu có).
- Người lao động có mặt, có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa.
- Việc xử lý được lập thành biên bản.
- Không áp nhiều hình thức kỷ luật cho một hành vi; không xử lý khi người lao động đang nghỉ ốm, nghỉ việc riêng được đồng ý, lao động nữ mang thai, nuôi con dưới 12 tháng và các trường hợp luật loại trừ khác.
Số ngày thông báo trước cuộc họp và cách xử lý khi người lao động vắng mặt nên đối chiếu nguyên văn Nghị định 145/2020.
6. Bảng văn bản áp dụng và điểm chưa chắc
| Văn bản | Hiệu lực | Ý chính dùng trong bài |
|---|---|---|
| Bộ luật Lao động 45/2019/QH14 | 01/01/2021 | Điều 118–121 nội quy; Điều 122–125 kỷ luật; Điều 127 cấm phạt tiền, cắt lương; Điều 102, 129 khấu trừ bồi thường |
| Nghị định 145/2020/NĐ-CP | 01/02/2021 | Chi tiết nội dung nội quy, hồ sơ đăng ký, trình tự xử lý kỷ luật |
| Nghị định 283/2026/NĐ-CP | 10/9/2026 | Xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực lao động, thay Nghị định 12/2022; mức phạt cụ thể: chưa chắc |
| Dự án luật sửa đổi Bộ luật Lao động và một số luật | Chưa thông qua; dự kiến 01/3/2027 | Quốc hội nghe tờ trình 21/10/2026; dự thảo có sửa Điều 119, không sửa Điều 124, 127 |
Tình trạng đến tháng 11/2026; kỳ họp Quốc hội đang diễn ra, hãy kiểm lại trước khi nộp hồ sơ.
7. Checklist rà nội quy trước năm 2027
- □ Đếm đúng số người lao động; từ 10 người phải có nội quy bằng văn bản và đã đăng ký.
- □ Dưới 10 người: hợp đồng lao động đã có điều khoản kỷ luật và trách nhiệm vật chất.
- □ Xóa mọi điều khoản phạt tiền, trừ lương; thay bằng thưởng có điều kiện hoặc điểm thi đua.
- □ Mỗi hành vi vi phạm gắn với đúng một trong bốn hình thức kỷ luật.
- □ Có điều khoản phòng, chống quấy rối tình dục và người có thẩm quyền xử lý.
- □ Có mẫu biên bản họp xử lý kỷ luật và quy trình thông báo.
- □ Đặt lịch kiểm lại sau khi Quốc hội biểu quyết luật lao động sửa đổi.
Bài viết để tham khảo, không thay tư vấn pháp lý; trước khi sa thải, nên hỏi luật sư lao động.
Video liên quan từ kênh Lại Thế Vũ – Dr Land
Nếu bạn thích nghe hơn đọc, các video dưới đây trên kênh YouTube của tôi bàn tiếp chủ đề này.
6 Chỉ Số Vàng Của Người Lãnh Đạo Giúp Xây Dựng Đội Ngũ Bán Hàng Ngàn Người
Bí Quyết Quản Trị: Kế Hoạch Là Danh Sách Việc Làm Hay Chiến Lược Rành Chiến Thắng?
Xem thêm video và đăng ký kênh YouTube Lại Thế Vũ – Dr Land →
Câu hỏi thường gặp
Công ty dưới 10 người có phải có nội quy lao động không?
Người sử dụng lao động vẫn phải có nội quy, nhưng nếu sử dụng dưới 10 lao động thì không bắt buộc ban hành bằng văn bản và không phải đăng ký. Khi đó nên thỏa thuận rõ nội dung kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất trong hợp đồng lao động, vì không có căn cứ thì không xử lý kỷ luật được.
Có được phạt tiền nhân viên đi muộn nếu nhân viên đã ký đồng ý không?
Không. Khoản 2 Điều 127 Bộ luật Lao động 2019 cấm dùng hình thức phạt tiền, cắt lương thay cho việc xử lý kỷ luật lao động. Ghi vào nội quy hay có chữ ký đồng ý cũng không làm việc phạt tiền trở thành hợp pháp. Có thể dùng điểm thi đua, thưởng chuyên cần có điều kiện, hoặc các hình thức kỷ luật luật định.
Khấu trừ lương để bồi thường thiệt hại có bị coi là phạt tiền không?
Khấu trừ lương để bồi thường thiệt hại về dụng cụ, thiết bị, tài sản là được phép theo Điều 102 và Điều 129, nhưng phải đúng trình tự bồi thường và mỗi tháng không quá 30% tiền lương sau khi trừ bảo hiểm bắt buộc và thuế thu nhập cá nhân. Đây là bồi thường, không phải phạt.
Luật lao động sửa đổi năm 2026 có thay đổi phần kỷ luật không?
Đến tháng 11/2026, dự án luật sửa đổi Bộ luật Lao động và một số luật liên quan đang được Quốc hội xem xét, chưa thông qua, dự kiến hiệu lực từ 01/3/2027. Theo dự thảo, các Điều 124 và 127 không bị sửa; Điều 119 về đăng ký nội quy nằm trong danh sách sửa, nội dung cụ thể chưa chắc.

Đọc sâu hơn trong sách
Công Thức Giúp Lãnh Đạo Thành Công
49 công thức theo 7 trụ cột — từ dẫn dắt chính mình đến dẫn dắt một tổ chức tự vận hành
Ebook1.108 trang1.699.000đKhóa học video
học 2 năm7.999.000đCombo Ebook + Video
tiết kiệm 1.098.000đ8.600.000đ

